ذکرهای ابتدایی

ذکرها دارای ترتیب و ترتب می‌باشند. ذکرهایی که در ابتدا گفته می‌شود، بیش‌تر ذکرهایی است که لحاظ توبه و پاک‌کنندگی دارد. ذکرهای توبه انواع گوناگونی دارد. یکی از این ذکرها، آیهٔ شریفهٔ زیر است:

«وَالَّذِینَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَکرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ یغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ اللَّهُ وَلَمْ یصِرُّوا عَلَی مَا فَعَلُوا وَهُمْ یعْلَمُونَ»(1).

و آنان‌که چون کار زشتی کنند یا بر خود ستم روا دارند، خدا را به یاد می‌آورند و برای گناهانشان آمرزش می‌خواهند و چه کسی جز خدا گناهان را می‌آمرزد و بر آن‌چه مرتکب شده‌اند با آن‌که می‌دانند (که گناه است) پافشاری نمی‌کنند.

آیهٔ شریفه از اذکارِ شروع و مناسب برای توبه است. مداومت بر قرائت این آیه، فرد را بر دوری از گناه توانمند می‌سازد و توفیق بازدارندگی از معصیت را موجب می‌شود و زمینهٔ رشد ذکر و ارتقای آن از ذکر لفظی به قلبی را فراهم می‌سازد.

فراز «ذَکرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ» در این آیهٔ شریفه بیان می‌دارد توجه به حق‌تعالی برای آنان حالت پشیمانی و پریشانی را پیش می‌آورد و

1- آل‌عمران / 135.

(228)

آنان اصراری بر انجام فاحشه ندارند. چنین کسانی بعد از ذکر استغفار، برای ارتقای معنوی آمادگی می‌یابند و این ذکرِ ابتدایی، راه‌اندازِ نفس آنان برای ورود به ذکر خفی و قلبی می‌گردد.

کسی که به گناهان مبتلاست، باید از ذکرهای ابتدایی‌ای که مخصوص توبه است شروع کند و با پاکسازی خود از گناه، به مراتب برترِ ذکر ارتقا یابد؛ وگرنه آوردن ذکرهای کمالی و برتر در مقام شروع ـ که نفس از گناه خوشایند دارد و مرتکب معصیت می‌شود ـ نتیجه‌ای ندارد و به اجابت نمی‌رسد.

صلوات، استغفار و تسبیح، از ذکرهای عام ابتدایی است که با پیشامد محیط گناه، باید به مدد آن‌ها از گناه رهایی یافت؛ همان‌طور که اگر فرد نتوانست خودنگه‌دار باشد و به معصیت مبتلا گردد، در مقام توبه نیز می‌تواند از چنین ذکرهایی استفاده کند. توجه شود که پیش‌تر، از نفاق و گناه به عنوان مهم‌ترین عوامل بازدارنده از ذکر یاد کردیم. ذکرهای ابتدایی به افراد آلوده‌ای که از گناهان خود پشیمانی دارند، توصیه می‌شود.

باید التفات نمود که فرد گناه‌کار اگر توبه نکند و اعراض از ذکر داشته باشد، به مشکلات و عوارضی گرفتار می‌آید که چیزی نمی‌تواند آن را برطرف کند و داروی درمان درد وی گردد. برخی از بلایا که گریبان‌گیر جوامع امروز است، پی‌آمد دوری آنان از خدا و غفلت از پروردگار و نداشتن ذکر و توجه به حق‌تعالی می‌باشد.

 

(229)