صفت مکانی ذکر

بهترین مکان‌ها برای ذکر، مکان‌های تاریک، قبرستان‌های متروکه و مساجد غریب و خلوت می‌باشد. خلوتی این مکان‌ها امتیاز آنان می‌باشد و سبب می‌گردد توان و قدرت نفس انسان با موانعی هم‌چون مشاهدهٔ چهرهٔ فردی ظالم یا بی‌نماز و تأثیرپذیری از هم‌جواری وی، برخورد نداشته باشد و حرکت نفس، هم‌چون شما برخلاف جریان آب نگردد و نفس، خود را بهتر بیابد و بر شتاب خویش بیفزاید. توضیح مکان‌های مناسب برای ذکر، در پی می‌آید.

الف) مکان تاریک؛ به‌ویژه دل شب.

نخستین خصوصیتی که باید در انتخاب مکان ذکر رعایت شود،

(185)

تاریک‌بودن محل ذکر می‌باشد. هر گونه روشنایی و نور برای استجماع، طلب و اقتدار مضرّ است. نور حاصل از جریان الکتریسیته، همانند شن‌های ریز و ماسه می‌ماند که بر نفس انسانی ریخته می‌شود و برای آن، عاملی تخریب‌گر و فاسدکننده می‌باشد. ضرر استفاده از این نورها چنان است که در صورت نیاز به چشم، باید از آن‌ها بهره برد. این نورها عمر را کوتاه می‌کند و نفس را سنگین و کثرتی می‌سازد. هیچ چیزی همانند نور، نفس را به کثرت آلوده نمی‌کند. تاریکی از شگردهای ذکرپردازان خاص و سالکان معنوی می‌باشد. آنان ذکرها و تمرین‌های خود را در تاریکی و دل شب ـ به‌ویژه نیمه‌شب‌ها ـ می‌آورند. منظور از دل شب، حیث زمانی آن نیست که بیش‌تر از آن سخن گفتیم، بلکه حیث مکانی آن لحاظ شده است که دارای خلوت و تنهایی می‌باشد؛ جایی که کسی در اطراف انسان نَفَس نکشد و دیگران از انسان دور باشند؛ جایی که صدایی نباشد و رفت و آمد و فعالیت، حتی به گونهٔ تنفس، صورت نگیرد.

ب ) قبرستان‌های متروکه و از کار افتاده که دیگر مرده‌ای در آن دفن نمی‌شود و کم‌تر محل آمد و شد زندگان است؛ مانند قبرستان کهنه و وادی‌السلام قم که این روزها رفت و آمد کم‌تری به آن صورت می‌گیرد، از بهترین محل‌ها برای گفتن ذکر می‌باشد.

ج) مسجد غریب که کم‌تر در آن رفت و آمدی صورت می‌گیرد.

افرادی که به مسجد می‌روند، عوارض گناهان خود را درون مسجد می‌ریزند و مسجد خلوت یا متروک، کم‌تر دچار عوارض ظلم و گناه

(186)

انسان‌ها می‌گردد.

د) آب؛ به‌ویژه داشتن ذکر خفی در دریاهای خلوت.

ه ) زیر آسمان.

مراحل ذکر مستجاب

ذکرپرداز برای آن‌که به ذکری مستجاب برسد، خود باید دارای پنج نوع ذکر کلی باشد:

الف) ذکر زبانی به انواع ذکرها که به صورت اخباری آورده می‌شود؛

ب) ذکر نعمت‌های الهی؛

ج) ذکرهای مخصوص پیشامد مصیبت؛

د) ذکرهای بازدارنده از معصیت؛

ه ) ذکر مستمر.

این ذکرها را می‌توان با شرایط مختلف ـ برای نمونه، به گونهٔ جلی یا خفی و در مرتبهٔ نفس، قلب یا روح ـ داشت، که با احتساب موقعیت‌ها و شرایط گوناگون، تنوع فراوانی می‌پذیرد. ما از تنوع ذکرها، به‌ویژه از حیث صفت و اثر آن، بعد از این سخن خواهیم گفت؛ اما در این‌جا، تنها توضیح هریک از این ذکرها را با نمونه‌ای از آن، می‌آوریم.