صفت زمانی ذکر

زمان‌های مناسب برای ذکر عبارت است از:

الف) بعد از نیمه‌شب تا پیش از سحر (که به‌طور نسبی از ساعت دوازده تا دو بعد از نصف شب می‌باشد). این وقت، از بهترین و مناسب‌ترین وقت‌های ذکر است. هم‌چنین نیمه‌شب جمعه و شب‌های فرد ـ یعنی یکشنبه، سه‌شنبه و پنج‌شنبه ـ موقعیت ممتازی دارد. نیمه‌شبِ شب‌هایی که به عنوان شب قدر معرفی شده است نیز چنین می‌باشد.

(183)

ب )عصرگاهان، بعد از نماز عصر و به عنوان تعقیب نماز؛ به‌ویژه عصر جمعه که اهمیت بسیاری دارد و غربت زمان‌ها می‌باشد.

ج) تعقیبات نماز. برخی از ذکرها برای وقتی خاص؛ به‌ویژه بعد از نماز صبح و عشا، تجویز شده و در تعقیب آن می‌آید. قرآن کریم در آیهٔ زیر به این اذکار اشاره دارد:

«وَاذْکرْ رَبَّک کثِیرا وَسَبِّحْ بِالْعَشِی وَالاْءِبْکارِ»(1).

و پروردگارت را بسیار یاد کن و شبانگاه و بامدادان (او را) تسبیح گوی.

این آیه، خطاب مستقیم به پیامبر الهی (زکریا علیه‌السلام ) دارد؛ گویی دیگران شأن در خورِ این خطاب را نداشته‌اند و این سخن، بدون وساطت و تفهیم نبی الهی در جان و دل بندگان نهادینه نمی‌شود و این امر، اهمیت ذکر در اوقات گفته‌شده را می‌رساند.

اهمیت ذکرهایی که برای بعد از نماز توصیه شده است، با توجه به این نکته نیز به دست می‌آید که این ذکرها بعد از نمازهای واجب شبانه‌روز می‌آید و گزاردن نماز، با همهٔ اهمیتی که دارد، زمینه برای گفتن این ذکرها می‌شود و نرمش نفس و فضای مناسب باطنی برای نهادینه شدن این ذکرها را فراهم می‌کند و درصد اجابت آن را بالا می‌برد. فرد با گزاردن نماز، نفس خود را نرم و لین ساخته است. باید گفت همان‌گونه که اذان و اقامه، ورودی نماز می‌باشد، این ذکرهای تعقیبی نیز فرد را به مرحلهٔ

1-آل عمران / 141.

(184)

کمال مطلوب می‌رساند و خروجی نماز دانسته می‌شود که کلاس نماز را تمام می‌کند و متمم آن قرار می‌گیرد. نفس انسان بر اثر ارتباطاتی که در شبانه‌روز با کارهای دنیوی، خوشایندهای نفسانی و فرایند درگیری‌ها و مشغله‌ها دارد، به خشکی معنوی، و به تعبیر دیگر، به غفلت مبتلا می‌شود و یکی از بهترین راه‌های نرم و رونده‌ساختن آن، استفاده از ذکرهای تعقیبی است. این ذکرها نرمش نفس برای انجام بهتر ارتباط با منبع قدرت بی‌پایان حق‌تعالی است. ذکرهای تضرعی در این میان، حایز اهمیت است و در برطرف ساختن خشکی نفس و زمختی و سختی و قساوت آن و زدودن غفلت‌ها از آن و توجه دادن خویشتن خویش به عظمت پروردگار و مرحمت‌های او، به صورت ویژه مؤثر و کارآمد است.