مثال نقصان غیر مضر

ما برای نظریه «تحریف غیر مضر» و به تعبیر بهتر «نقیصه غیر مضر»، تنها یک نمونه ار این نوع تحریف را به عنوان مثال می‌آوریم:

خدای تعالی در آیه شریفه استمتاع می‌فرماید: «فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآَتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِیضَة»(1). روایاتی به طرق متعدد از شیعه و سنی در دست است که به طور صریح، آیه را این گونه قرائت فرموده‌اند: «فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ إلی أجل مسمی فَآَتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِیضَة».

چنان‌چه جمع زیادی از مفسران و فقیهان عامه چون محمد بن جریر طبری، حاکم نیشابوری، سیوطی، ابن انباری طبرانی، بیهقی، ابوداود، سعید بن جبیر، قتاده، عطاء، عبد الرزاق، ثعلبی، حبیب ثابت، مجاهد، و سدی ادعا کرده‌اند که جمعی از قاریان زمان پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله چون عبداللّه‌بن‌مسعود و

  1. نساء / 24.

(58)

أبی‌بن‌کعب آیه استمتاع را با ذکر: «إلی أجل مسمی» قرائت کرده‌اند.

بیش‌تر فقیهان شیعه امامی در کتاب‌های فقهی استدلالی خود و نیز بیش‌تر کتاب‌های روایی شیعی امامی و حاشیه‌نویسانِ بر آن‌ها، این قرائت را با ذکر سندهای چند و بسیاری از طریق شیعه و سنی نقل نموده‌اند و حتی آن را به عنوان مؤیدی در جهت اثبات متعه و نکاح موقت و مشروعیت آن آورده‌اند که در این‌جا برای طولانی نشدن کلام، تنها به ذکر آدرس برخی از آن بسنده می‌شود:

1 ـ امام خمینی قدس‌سره در کتاب البیع، ج 5، ص 38؛

2 ـ آیت‌اللّه خوئی، مصباح‌الفقاهة، ج 4، ص 307؛

5 ـ شهید ثانی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، ج 5، صص 252 و 281؛

6 ـ شیخ حر، وسائل‌الشیعة، ج 14، ابواب المتعة، باب 1، باب اباحتها، ح 3، 13، 19 و 20 . و باب 23، ص 475، ح 7؛

7 ـ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج 3،

(59)

ص 459؛

8 ـ شیخ مفید، المسائل الصاغانیة، ص 35.

اگر احتمال (توجه فرمایید: احتمال) وجود چنین نقیصه‌هایی در قرآن کریم داده شود، از این قبیل است؛ یعنی غیر مضر به معنای آیه یا آیات است؛ چنان‌چه با توجه به معنای عبارت: «فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآَتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِیضَة» بدون ذکر «إلی أجل مسمی» نیز می‌توان نکاح متعه را اثبات نمود و نبود این قید، در جهت فهم و استفاده از آیه و ظهور آن در نکاح متعه، مشکلی پیش نمی‌آورد؛ اگرچه وجود آن، صراحت آیه در این معنا را به دنبال دارد.

از این رو فقیهان بزرگوار ما، به وجود زیاده «إلی أجل مسمی» در بعضی از قرائت‌ها و نقصان این عبارت در قرآن موجود اشاره کرده‌اند و از روایاتی که دلالت بر وجود چنین قیدی در آیه می‌کند، به‌خوبی به عنوان مؤید، استفاده و بهره جسته‌اند؛ گرچه بعضی با توجه به آن دسته از روایاتی که در آن قید «إلی أجل مسمی» وجود ندارد، در جهت اثبات عدم هیچ‌گونه تحریفی ـ هرچند به چنین نقیصه غیر مضری در قرآن ـ این

(60)

گونه عبارات را به عنوان تفسیر معنای آیه قلمداد نموده‌اند؛ ولی همان‌طور که برخی گفته‌اند، این یک احتمال است و کثرت روایاتی که شیعه و سنی آن را نقل کرده‌اند و نیز شواهد و قرائن تاریخی، گویای این واقعیت است که چنین قیدی وجود داشته و در زمان‌های بعدی، کسانی که زیر نظر خلیفه سوم متصدی جمع‌آوری بوده‌اند، چون دریافتند وجود چنین صراحتی در آیه، خلیفه دوم را ـ که حکم به تحریم متعه نموده است ـ دچار مشکل جدی می‌کند، این قسمت از آیه را حذف نموده‌اند؛ ولی برخلاف میل آنان، با وجود حذف، باز هم به خواسته شوم خود نرسیدند و از سیاق و نطاق عبارت «فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآَتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِیضَة» نیز به‌خوبی اصل مشروعیت متعه بر اساس قرآن کریم به اثبات می‌رسد و حتی این واقعیت را می‌توان به عنوان یک شگرد و معجزه بزرگ کلام الهی و پیش‌بینی خداوند عزیز حکیم قلمداد کرد که با وجود چنین نقیصه‌هایی، قرآن کریم معنا و اصالت خود را به برکت معیت و هم‌جواری با خاندان وحی

(61)

و عصمت علیهم‌السلام ، از دست نداده و به‌صورت معجزه‌ای باقی و جاودان تا دامنه قیامت هم‌چنان باقی خواهد ماند و در صورتی که خداوند متعال چنین شگردهای الهی را در کلامش به‌کار نمی‌بست، می‌توانست چنین نقیصه غیر مضری تبدیل به نقیصه مضر شود، ولی: «وَمَکرُوا وَمَکرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَیرُ الْمَاکرِینَ»(1).

بنابر این، احتمال افتادگی غیر مضر، منتفی نیست و چنین احتمالی را نمی‌توان به‌کلی مردود دانست؛ ولی در صورت افتادگی نیز به معنای آیه، «مضر» نبوده و ضربه‌ای به اصل معنا نمی‌زند و آیه را از درجه اعتبار و حجیت ساقط نمی‌سازد؛ از این رو، اهل بیت عصمت و طهارت علیهم‌السلام در موارد متعددی که در مقام اثباتِ نکاح متعه و مشروعیت آن استشهاد کرده‌اند، این آیه را بدون این قید آورده‌اند و قرآن کریم را همان‌طور که جمع‌آوری شده است، قرائت می‌کرده‌اند و به آن نیز تمسک می‌نموده‌اند و از این طریق نیز به صورت تلویحی به دشمنان می‌فهماندند که برخلاف خواسته شما،

  1. آل عمران / 54.

(62)

چطور بر اثبات مدعای خود از این کلمات نورانی شهادت می‌گیرند؛ زیرا قرآن کریم به طور معجزه‌آسا به‌گونه‌ای است که نبودِ این قید، ضربه به منطوق و مفهوم آیه نمی‌زند.

ما نیز به تبعیت از حضرات معصومین علیهم‌السلام در کتاب تفسیری خود به نام «تفسیر هدی» بدون آن که به این زیاده‌ها و نواقص که در روایات آمده است، مراجعه و حتی به یک مورد اشاره و بیانی داشته باشیم، آیات قرآن کریم را تفسیر و تبیین نموده‌ایم، بلکه در آن تفسیر آورده‌ایم چگونه از مرکز ثقل یک آیه می‌شود معنای کامل یک آیه را برداشت کرد؛ مرکزی که نمی‌شود مورد تحریف به کاستی قرار گیرد و حتی تحریف غیر مضر در مورد آن، به صورت کلی منتفی می‌باشد.